اقتصاد و تجارت نوین

اقتصاد و تجارت نوین

اثر نرخ ارز و رانت منابع طبیعی بر حاشیه فشرده صادرات با تاکید بر مزیت نسبی در منتخبی از کشورهای اوپک

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
مهدی صفری سیچانی 1
سعید دائی کریم زاده 2
حسین شریفی رنانی 2
1 دانشجوی دکتری رشته علوم اقتصادی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران.
2 دانشیار گروه علوم اقتصادی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران.
10.30465/jnet.2025.51771.2193
چکیده
اتکای بیش‌ازحد کشورهای دارای منابع نفتی به صادرات محدود کالاهای خام، زمینه‌ساز آسیب‌پذیری اقتصادی و تهدیدی برای ثبات و رشد پایدار آن‌هاست. ازاین‌رو مطالعه حاضر اثرات نرخ ارز، رانت منابع طبیعی و مزیت نسبی را بر تنوع صادرات، با به‌کارگیری شاخص حاشیه فشرده صادرات بررسی کرده‌است. حاشیه فشرده صادرات به گسترش صادرات از طریق افزایش ارزش فروش محصولات موجود در بازارهای هدف اشاره دارد. برای این منظور از داده‌های 6 کشور عضو اوپک از جمله ایران، طی دوره ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۴ استفاده‌شد و مدل مطالعه با روش پانل پویا (DPD) و گشتاورهای تعمیم‌یافته(GMM) مورد برآورد قرار گرفت. نوسانات نرخ ارز با استفاده از فیلتر هودریک-پرسکات محاسبه شد و شاخص خلق مزیت نسبی نیز بر اساس میانگین موزون مزیت نسبی صنایع نه‌گانه صادراتی به‌دست آمد. نتایج نشان می‌دهد که تخصیص منابع به بخش‌های صنعتی، کاهش وابستگی به صادرات مواداولیه و افزایش نرخ ارز اثر مثبت و معناداری بر حاشیه فشرده صادرات دارند. این درحالی است که رانت منابع طبیعی و افزایش وابستگی به صادرات کالاهای خام، اثری منفی بر آن دارند. همچنین بی‌ثباتی نرخ ارز تأثیر قابل‌توجهی بر تنوع صادراتی نداشته است. یافته‌ها بر ضرورت تمرکز بر توسعه مزیت‌های نسبی صنعتی به‌عنوان راهبردی مؤثر در تنوع‌بخشی صادراتی کشورهای نفتی تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها
حاشیه فشرده صادرات
تنوع صادرات
مزیت نسبی
نرخ ارز
نوسانات نرخ ارز

عنوان مقاله English

The effects of exchange rate and rent of natural resources on intensive margin of exports with emphasis on creating comparative advantage in some OPEC countries.

نویسندگان English

Mehdi Safari Sichani 1
Saeed Daei-Karimzadeh 2
Hossein Sharifi Renani 2
1 PhD Student, Department of Economics, Isf.C., Islamic Azad University, Isfahan, Iran
2 Associate Professor, Department of Economics, Isf.C, Islamic Azad University, Isfahan, Iran
چکیده English

Excessive dependence of oil resource-rich countries on exporting a limited range of goods increases their economic vulnerability and threatens their economic stability and growth. Therefore, This study examines the effects of the exchange rate, natural resource rents, and comparative advantage on export diversification, within the export margin. For this purpose, dynamic panel data (DPD) from six OPEC member countries, including Iran, over the period 2016-2024 used and the Generalized Method of Moments (GMM) employed. First, the weighted average comparative advantage of nine export industries calculated and used as an index of comparative advantage creation for the studied countries to highlight its importance in restructuring exports. According to the results, the coefficient of comparative advantage indicates that allocating resources to industrial sectors and reducing dependence on raw material exports helps strengthen the export margin, and an increase in the exchange rate leads to growth in the export margin. On the other hand, natural resource rents have a negative effect, and increased dependence on primary goods exports threatens competitiveness. The findings indicate that exchange rate instability has a negligible impact on export diversification, exporters of industries with comparative advantage can significantly enhance the competitiveness of these countries.

کلیدواژه‌ها English

Intensive margin of export
Export diversification
Comparative advantage
Exchange rate
Exchange rate volatility
افشاری، زهرا و سیاوشی زنگیانی، مائده (1399). ناترازی نرخ ارز حقیقی و تنوع صادرات غیرنفتی در اقتصاد ایران. دوفصلنامه سیاستگذاری پیشرفت اقتصادی دانشگاه الزهرا (س)، 7(2)، 32-9.
آقایی، مجید، رضاقلی‌زاده، مهدیه، عبدی‌سیدکلایی، محمدعبدی و موسوی، روا (۱۴۰۳). رانت منابع طبیعی و توسعه مالی: آزمون فرضیه نفرین منابع مالی در ایران. پژوهش‌ها و چشم‌اندازهای اقتصادی، ۲۴(4)، ۱۰۳–۶۹.
انصاری سامانی، حبیب و خیل کردی، ربابه (1401). رابطه بین کیفیت نهادهای سیاسی، رانت نفتی و رشد اقتصادی. پژوهش های راهبردی بودجه و مالی، 3(4)، 47-88..
بهنامه، مهدی، عباسی، ابوالفضل، صباحی، احمد و مقتدایی، فاطمه (1403). سنجش شاخص نااطمینانی قیمت نفت بر اساس جست وجوهای اینترنتی برای ایران و تاثیر شوکهای آن بر نرخ ارز. مطالعات و سیاست های اقتصادی، 21(1)، 227-199.
حسین‌پور، عبدالکریم و احمدی، عاطفه (1402). شناسایی فعالیت‌های صنعتی متمرکز دارای مزیت نسبی صادرات و تعیین بازارهای هدف. اقتصاد و توسعه منطقه ای. 25(1)، 107-139.
نصیری، هومن، نونژاد، مسعود، حقیقت، علی، و ابراهیمی، مهرزاد (1399). آثار تنوع صادرات صنعتی بر بی‌ثباتی درآمد ارزی بخش صنعت ایران. فصلنامه مدلسازی اقتصادی، 14(2)، 52-27.
نصیری‌فر، ابراهیم (1400). تحلیل اثرات غیرخطی شوک سیاست‌های پولی بر ارزش افزوده و اشتغال صنعت پتروشیمی در ایران. اقتصاد کاربردی، 11(36)، 82-71.
یاراحمدی، محمد، رفعت، منیره، و طیبی، سید کمیل (1400). تحلیل عوامل مؤثر بر تنوع‌پذیری صادرات ایران با تأکید بر اثر هزینه‌های ورود به بازارهای داخلی و خارجی. پژوهش‌های اقتصادی ایران، 26(89)، 154-131.
Albassam, B. A. (2015). Economic diversification in Saudi Arabia: Myth or reality? Resources Policy, 44, 112-117.
Aldan, A., & Yucel Culha, O. (2016). The role of the extensive margin in export of Turkey: A comparative analysis. Comparative Economic Review, 16(2), 59-64.
Alikhani, R., & Raza, A. (2023). Currency fluctuations and the extensive margin of trade. International Journal of Finance and Economics, 28(1), 45-59.
Alyamani, R., Solangi, Y. A., & Magazzino, C. (2025). Evaluating the driving factors and performance of OPEC member countries in transitioning to renewable energy towards climate change mitigation. Journal of Cleaner Production, 487, 14464.
Arellano, M., & Bond, S. (1991). Some tests of specification for panel data: Monte Carlo evidence and an application to employment equations. Review of Economic Studies, 58(2), 277–297.
Auboin, M., & Ruta, M. (2013). The relationship between exchange rates and international trade: a literature review. World Trade Review, 12(3), 577-605.
Balassa, B. (1965). Trade liberalisation and “revealed” comparative advantage 1. The Manchester School, 33(2), 99-123.
Basile, R., Parteka, A., & Pittiglio, R. (2018). Export diversification and economic development: A dynamic spatial data analysis. Review of International Economics, 26(3), 634–650.
Beloumi, A., & Almashiyakhi, S. (2021). Natural resource rents and export diversification in oil-producing countries: A panel data analysis. Resources Policy, 74, 102316.
Cadot, O., Carrère, C., & Strauss-Kahn, V. (2011). Export diversification: what's behind the hump? Review of Economics and Statistics, 93(2), 590-605.
Diallo, A., & Kouadio, L. (2025). Effects of export diversification on economic vulnerability. Journal of International Trade and Economic Development, 34(2), 278–302.
Diop, N., Marotta, D., & de Melo, J. (2012). Natural resource abundance, growth and diversification in MENA: The effects of natural resources and the role of policies. World Bank Policy Research Working Paper.
Doğan, E., Taspinar, N., & Murshed, M. (2023). Economic complexity, resource rents and export diversification. Resources Policy, 86, 103361.
Elbeydi, S., & Maktouf, S. (2022). Resource wealth and export diversification in OPEC. World Economy, 45(8), 2040-2055.
Elsalih, O., Sertoglu, K., & Besim, M. (2020). Determinants of comparative advantage of crude oil production: Evidence from OPEC and non‐OPEC countries. International Journal of Finance & Economics, 26(3), 3972-3983.
Gnangnon, S. K. (2021). Services export diversification and services export revenue stability: Does trade openness matter? International Trade, Politics and Development, 5(2), 90-113.
Goya, D. (2020). The exchange rate and export variety: A cross-country analysis with long panel estimators. International Review of Economics & Finance, 70, 649-665.
Greene, W. (2012) Econometric analysis. 7th Edition. Upper Saddle River: Prentice Hall.
Hausmann, R., Hwang, J., & Rodrik, D. (2007). What you export matters. Journal of Economic Growth, 12(1), 1–25.
Hidalgo, C. A., & Hausmann, R. (2009). The Building Blocks of Economic Complexity. PNAS, 106(26), 10570–10575.
Hummels, D., & Klenow, P. J. (2005). The variety and quality of a nation's export. American Economic Review, 95(3), 704-723.
International Energy Agency. (2023). World energy outlook 2023. OECD/IEA.
Jetter, M., & Ramírez Hassan, A. (2015). Want export diversification? Educate the kids first. Economic Inquiry, 53(4), 1765–1782.
Munir, K., & Javed, Z. (2018). Export composition and economic growth: evidence from South Asian countries. South Asian Journal of Business Studies, 7(2), 225-240.
Parteka, A. (2010). Employment and export specialisation along the development path: Some robust evidence. Review of World Economics, 145(4), 615–640.
Parteka, A. (2020). What drives cross-country differences in export variety? A bilateral panel approach. Economic Modelling, 92, 48–56.
Sachs, J. D., & Warner, A. M. (2001). The curse of natural resources. European Economic Review, 45(4-6), 827-838.
Tunç, G., & Solakoglu, M. N. (2022). Exchange rate volatility and export diversification: Evidence from developing economies. Emerging Markets Finance and Trade, 58(9), 2635–2648.
UNCTAD. (2022). Digital economy report 2022. United Nations.  worldbank.org/content/dam/Worldbank/Research
Zhang, Y., & Wu, X. (2022). The role of exchange rates in determining comparative advantage. Journal of Economic Perspectives, 36(2), 23-38.

  • تاریخ دریافت 09 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 17 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 24 تیر 1404